Het verhaal door de eeuwen heen
Een buitenplaats
vol geschiedenis.
Historische Buitenplaats Landgoed Het Hakenberg ligt in het glooiende landschap tussen Oldenzaal, Denekamp en De Lutte. Het landhuis, de theekoepel, de oude bomen en de omliggende landbouwgronden vertellen samen een geschiedenis die veel verder teruggaat dan de aanleg van het huidige park.
Wat begon als een agrarisch erf, groeide uit tot een Twentse fabrikantenbuitenplaats. Wonen, landbouw, bosbouw en tuinkunst kwamen hier samen. Die samenhang bepaalt nog altijd het karakter van Het Hakenberg.
Ongeveer 150.000 jaar geleden
Gevormd door
het ijs.
Lang voordat hier mensen woonden, kreeg het landschap van Het Hakenberg zijn vorm. Tijdens de voorlaatste ijstijd, ongeveer 150.000 jaar geleden, bereikte een dikke laag landijs vanuit Scandinavië deze streek. Het langzaam bewegende ijs drukte bestaande bodemlagen opzij en omhoog. Zo ontstonden de stuwwallen die Noordoost-Twente zijn kenmerkende heuvels geven.
Het Hakenberg maakt deel uit van het stuwwallandschap rond Oldenzaal, waartoe ook de Tankenberg en de Paasberg behoren. Na het verdwijnen van het ijs veranderden smeltwater, wind en beken het terrein verder. De heuvelruggen bleven als herkenbare sporen van de ijstijd achter.

Het reliëf van Twente. De hoogteverschillen zijn sterk uitvergroot om de heuvelruggen zichtbaar te maken. Dit is een weergave van het landschap, geen reconstructie van de ijstijd.
Veel later vormden deze natuurlijke hoogteverschillen het uitgangspunt voor de aanleg van de buitenplaats. De heuvel bood een plaats voor de theekoepel en het landhuis; de hellingen en lagere gronden gaven ruimte aan slingerende paden, de vijver en lange zichtlijnen. Het landschap dat door het ijs was gevormd, werd zo de basis voor het park dat we vandaag kennen.
1440 · 1475 · 1602
Het middeleeuwse erf
Hakenberch.
B.H. Slicher van Bath vermeldt in zijn studie Mensch en land in de Middeleeuwen een erf ‘Hakenberch’ onder het jaar 1440. Daarmee is de naam verbonden aan een boerenplaats, eeuwen vóór de bouw van het landhuis. Het jaartal betreft een historische vermelding; het erf kan ouder zijn.
Ook uit 1475 is de naam Hakenberch overgeleverd. Een historisch overzicht beschrijft Hackenberch als toebehorend aan de vrouw van Reede, met bouwland, hooiland en een pacht van negen mud haver.
Een vermelding uit 1602 maakt onderscheid tussen land van middelmatige kwaliteit en laag, drassig land. Zulke beschrijvingen geven een inkijk in de agrarische oorsprong van Het Hakenberg: een erf waar de hoogteverschillen en het water mede bepaalden hoe de grond werd gebruikt.

Historische opname van Het Hakenberg.
1738 · 1744 · 1748
Leenheren
en pachters.
Lang voordat Het Hakenberg een fabrikantenbuitenplaats werd, maakte het erf deel uit van een wereld van leenheren, grondbezitters en pachters. Achttiende-eeuwse archiefbeschrijvingen geven daarvan concrete voorbeelden.
Een akte uit 1738 vermeldt dat de Staten van Overijssel vrijheer Van Twickel beleenden met het erve Hackenberg en de nabijgelegen katerstede Valkenkers. Een tweede akte, uit 1744, beschrijft de verpachting van het erve Hakenberg door Van Twickel aan Gerrit van Dalkatte.
Deze stukken laten zien dat de geschiedenis van Het Hakenberg niet alleen bestaat uit opeenvolgende eigenaren. Naast de rechten op het erf stond het dagelijkse gebruik door pachters: de mensen die er woonden en het boerenbedrijf voortzetten.
Een inkijkje in het leven in 1748
De volkstelling van Ambt Oldenzaal uit 1748 brengt ook bewoners in beeld. Onder de Roder Heurne staat een huishouden vermeld van Geert Hakenberg en zijn vrouw Swenne. De registratie noemt daarnaast kinderen, een oudere man en vrouw en twee dienstboden.
Zo’n vermelding geeft een indruk van het leven in deze agrarische omgeving. Een huishouden kon meer mensen omvatten dan alleen ouders en kinderen. Oudere bewoners en inwonend personeel maakten eveneens deel uit van de dagelijkse gemeenschap.
Het is een klein maar menselijk venster op de geschiedenis rond Hakenberg, ruim voordat hier het huidige landhuis verrees.
Bron · Volkstelling van 1748, p. 27 (PDF) ↗
Bronnen bij het oude erf
W.J. Formsma, De archivalia van de Oldenzaalsche Oudheidkamer (1940), inventarisnummers 252 en 253. De tekst steunt op de inventarisbeschrijvingen, niet op een volledige lezing van de oorspronkelijke akten.
1856 · 1864
Een theekoepel
vóór het landhuis.
Al voordat de villa werd gebouwd, stond op de heuvel een theekoepel. De oorspronkelijke koepel dateert uit 1856 en werd in opdracht van dominee Ter Kuile gebouwd door timmerman Jan Wansink.
De koepel bood een beschutte plaats om buiten te zitten en over het landschap uit te kijken. Toen Ort de plek beschreef, verkeerde het gebouw in vervallen staat.
De oorspronkelijke koepel werd later overgebracht naar landgoed Boerskotten. Tijdens het herstel van Het Hakenberg is het historische voorbeeld daar opgemeten en door timmerman Ben Geerdink nagebouwd. Zo kreeg de theekoepel opnieuw een plaats op de buitenplaats.


Opgetekend in 1901
De heuvel
en zijn verhalen.
De opvallende heuvel sprak tot de verbeelding. Kolonel Johannes Apollonius Ort beschreef Het Hakenberg in 1901 in Oldenzaal tijdens de Salische Franken. Hij roemde het uitzicht, beschreef de beboste heuveltop en vermeldde de hoeve aan de voet van de berg.
“Een heerlijk uitzicht heeft men hier.”
Ort tekende ook plaatselijke sagen op. Volgens een daarvan woonde op de heuvel een hoofdman van de Hunnen, die via een gouden ondergrondse verbinding naar de Hunnenborg in Volthe kon gaan. Andere verhalen gingen over witte wieven, een geheimzinnig veulen en een wilde jacht rond de theekoepel.
Ort bracht de naam Haeckenberch in verband met Wodan. Deze verhalen behoren tot de overlevering rond de plek. Ze vertellen hoe vroegere bewoners het landschap beleefden, maar vormen geen vastgestelde verklaring voor de naam of oorsprong van Het Hakenberg.

Kolonel J.A. Ort, die de omgeving in 1901 beschreef.
De aankoop in 1902
De familie
Blijdenstein.
In de negentiende eeuw waren de gronden verbonden met verschillende families, waaronder Essink/Kock, Noury en Krepel.
In 1902 werden Het Hakenberg en de woonplaats Klein Hakenbergh openbaar verkocht bij Hotel Vastert, ook bekend als De Gouden Leeuw, in Oldenzaal. De Enschedese textielfabrikant Albert Jan Blijdenstein werd de nieuwe eigenaar.
Het landgoed omvatte toen ongeveer 55 hectare, met een boerenerf, weilanden, akkers, bossen en onontgonnen terrein. Aan het einde van de oprijlaan stond een boerderij uit 1896. Een landhuis was er nog niet.
De familie woonde in Enschede en verbleef in de zomer regelmatig in de heerschapskamer van de hoeve. Het Hakenberg bood rust en ruimte buiten de stad, met de theekoepel en het uitzicht als belangrijke aantrekkingspunten.
1912 · 1927
Twee tuinarchitecten,
één landschap.
In opdracht van de familie Blijdenstein werkten twee vooraanstaande tuinarchitecten aan Het Hakenberg: Pieter Wattez in 1912 en de firma H. Copijn & Zoon in 1927.
De natuurlijke hoogteverschillen vormden het uitgangspunt voor een aanleg in Engelse landschapsstijl. Slingerende en rond de heuvel lopende paden verbonden open ruimten, boomgroepen en vrijstaande bomen. Zichtlijnen boden doorkijkjes naar het huis en het omliggende landschap, tot in de richting van Slot Bentheim.
Het bestaande agrarische landschap bleef herkenbaar. Akkers, weilanden, boerderijen en bos maakten deel uit van het geheel. Bijzondere bomen en struiken verrijkten de randen en het park. Prunussen brachten kleur in het voorjaar.
De kracht van de aanleg ligt in die samenhang: het park sluit aan op het landschap en laat de glooiingen, het licht en de vergezichten voor zich spreken.
1921 · 1928
Het landhuis
uit 1928.
In 1921 kwam Het Hakenberg na vererving en verkoop in handen van W. Blijdenstein.
In 1928 liet de familie Blijdenstein op de heuvel het houten landhuis bouwen. Het chalet kwam als bouwpakket uit Oostenrijk. Volgens de gemeentelijke erfgoedbeschrijving werd het huis in slechts zes weken opgebouwd.
De villa had oorspronkelijk een rieten kap. Het houten huis met zijn Oostenrijkse uitstraling gaf de Twentse buitenplaats een bijzonder karakter. Bij een latere verbouwing door streekarchitect Jan Jans kreeg het gebouw meer hoogte en een pannendak.
Zo kreeg het landhuis in verschillende bouwfasen zijn huidige silhouet. De ligging op de heuvel bleef daarbij bepalend: het huis vormt het herkenbare middelpunt van het omliggende landschapspark.

Het oorspronkelijke gevelaanzicht, uit het archief van de eigenaar.
Bron bij de bouwtijd
Jaren dertig en veertig · oogst 1948
Landbouw en
houtproductie.
Naast het buitenleven bleef het gebruik van de grond belangrijk. Percelen werden ontgonnen voor de landbouw en de bossen leverden hout. In de jaren dertig en veertig werden onder meer grove dennen openbaar verkocht. Populieren vonden hun weg naar klompenmakers uit de omgeving.
De archieffoto’s laten zien hoe het agrarische landschap werd bewerkt. Een opname van Willem Hendrik Dingeldein uit 1948 toont het opstapelen van roggestro op een platte kar op de Hakenberg.
Uit het beeldarchief

Het landhuis, gezien vanuit het weiland.

Roggestro opstapelen op de platte kar, Hakenberg in Beuningen, 1948. Foto: Willem Hendrik Dingeldein.

Korenschoven langs de veldweg.

De oogst op de akker.
Dat stro kende verschillende toepassingen. Het werd gebruikt als strooisel in potstallen en verwerkt tot gebonden bundeltjes, ‘strodokken’, waarmee tochtopeningen tussen dakpannen werden gevuld. Ook werden er wanden voor schuren mee gevlochten.
Crisisjaren · jaren vijftig · winterijs
Een vijver,
met de hand gegraven.
De vijver met zijn eiland vormt een herkenbaar onderdeel van het landschapspark. Achter dit rustige water gaat een geschiedenis van zwaar handwerk schuil. De vijver werd geheel met handkracht uitgegraven en aangelegd in de crisisjaren.
Ook de stuw heeft een eigen geschiedenis. Aanvankelijk hield een houten stuwwand het water op peil. Toen deze begin jaren vijftig bijna bezweek, werd hij vervangen door een betonnen wand.
De vijver vertelt daarmee niet alleen over de schoonheid van de buitenplaats, maar ook over het werk dat nodig was om het landschap aan te leggen en het water te beheersen.


Winterijs bewaren in de ijskelder
Achter de villa, op de koele oostelijke helling, lag de ijskelder. In de winter werden ijsblokken uit de vijver gezaagd en opgeslagen om in de zomer voedsel en dranken te koelen. Bij het latere herstel kreeg de kelder ook voorzieningen voor overwinterende vleermuizen.
1940–1945 · een oorlogsherinnering
De villa
in oorlogstijd.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde het leven op Het Hakenberg ingrijpend. Volgens een door Martin Meijerink opgetekende oorlogsherinnering moest de familie Blijdenstein de villa verlaten en namen Duitse militairen het gebouw in gebruik als radiozendpost.
De herinnering vertelt ook over een onderduiker in de chauffeurswoning en een Duitse soldaat die waarschuwde wanneer er gevaar dreigde. Zo verschijnt achter de geschiedenis van de buitenplaats een persoonlijk verhaal over bezetting, onzekerheid en onderlinge hulp.
Deze gebeurtenissen zijn overgeleverd in familieherinneringen. Ze geven een bijzondere inkijk in de oorlogsjaren, al zijn de precieze gebruiksperiode en de betrokken Duitse eenheid nog niet vastgesteld.

De villa vóór de oorlog. KLM-luchtfoto uit 1933; dit is geen opname van de radiozendpost.
Bron bij de oorlogsherinnering
De afzonderlijke terugblik van Martin Meijerink onderaan Oorlogsverhaal van Miep de Vries. De passage over Hakenberg betreft een later opgetekende familieherinnering.
1972
Een deel naar
Natuurmonumenten.
In 1972 werd een gedeelte van de landgoedgronden verkocht aan Natuurmonumenten. De villa en het omliggende particuliere park vormen een afzonderlijk deel van het grotere landgoed.
Twentse buitenplaatsen · een jachtdag in 1973
Jacht en
buitenleven.
Van fabriek naar buitenplaats
In de negentiende en vroege twintigste eeuw ontstond in Twente een bijzondere buitenplaatsencultuur. Met de opbrengsten van de textielindustrie kochten fabrikantenfamilies boerderijen, landbouwgrond, heide en bos. Daar ontwikkelden zij buitenverblijven die geleidelijk konden uitgroeien tot landhuizen met uitgestrekte parken.
Veel families hadden al langer banden met het platteland. Hun grondbezit diende als investering en leverde landbouwproducten en hout. Tegelijk bood het ruimte om buiten de stad te verblijven, te wandelen, gasten te ontvangen en te jagen.
De herenkamer als vertrekpunt
Een buitenplaats begon niet altijd met een groot huis. Soms beschikte de eigenaar over een herenkamer in een boerderij: een eigen vertrek om tijdens een bezoek aan het bezit te verblijven. Zo’n kamer kon worden gebruikt voor toezicht op de landerijen, maar ook als uitvalsbasis voor een jachtdag.
Op verschillende Twentse landgoederen speelde de jacht een rol bij de ontwikkeling van het buitenverblijf. De familie Van Heek kocht bij Hooge Boekel aanvankelijk gronden als jachtterrein. Later volgden een zomerhuis en een omvangrijkere buitenplaats. Op Teesink bij Boekelo werd in 1898 een jachthuis met koetshuis gebouwd.
Deze voorbeelden laten zien hoe grondgebruik en buitenleven met elkaar verbonden waren. De boerderij, het bos en het buitenhuis maakten deel uit van hetzelfde bezit.
De jacht op Het Hakenberg
Ook op Het Hakenberg werden de landerijen gebruikt voor landbouw, houtproductie en jacht. Na de aankoop in 1902 verbleef de familie Blijdenstein regelmatig in de heerschapskamer van de hoeve. De bouw van het landhuis volgde pas in 1928.
Een persoonlijke herinnering van Martin Meijerink geeft een beeld van een jachtdag op Het Hakenberg in 1973. Hij ging mee als drijver en beschreef hoe de jacht werd georganiseerd door Bothenius Lohman. Jachtopziener Gerrit Velthuis besprak vooraf het verloop met de jagers en drijvers.

Een historisch jachtgezelschap bij een tractor, afgebeeld bij het verslag ‘Op jacht op het Hakenberg’. Bron: De Dree Marken, ’n Hoesbreef, nr. 3, 2013, p. 15 .
Na het signaal van de jachthoorn trokken de drijvers door bos en struikgewas, terwijl de jagers hun plaatsen innamen. Het verslag noemt onder meer hazen, konijnen en fazanten. Na afloop kwam het gezelschap samen bij het haardvuur om te eten en ervaringen uit te wisselen.
Deze terugblik laat zien dat de jacht behalve een gebruik van het terrein ook een gezamenlijke gebeurtenis was. Ze vormt een persoonlijk venster op het buitenleven op Het Hakenberg in de twintigste eeuw.
Bronnen bij jacht en buitenleven
- Martin Meijerink, ‘Op jacht op het Hakenberg’, De Dree Marken · ’n Hoesbreef, nr. 3, 2013, p. 13–15 (PDF) ↗Een deelnemersherinnering aan een jachtdag in 1973. De historische foto is afkomstig uit dezelfde publicatie en is aangeleverd door de eigenaar.
- Nederlandse Kastelenstichting · Heren op het land: Twentse textielfabrikanten, boerenerven en herenkamers (PDF) ↗
- Landgoederen in Overijssel · Hooge Boekel ↗
- Het Oversticht · Waardestelling Teesinkbos (2020), p. 9 (PDF) ↗
2008 · 2012–2016
Herstel van
de buitenplaats.
In 2008 kocht de familie Paul Kamphuis de villa en werd begonnen met restauratie en herstel van de buitenplaats.
Een tuinhistorische waardestelling in 2011 vormde vervolgens de basis voor het herstelplan 2012–2016. Oude kaarten, luchtfoto’s, de aanwezige beplanting en de ouderdom van bomen hielpen om de historische aanleg beter te begrijpen.
Het herstel richtte zich op gebouwen, paden, zichtlijnen, bijzondere beplanting en de waterhuishouding. Ook de theekoepel, ijskelder en boomgaard kregen aandacht. De samenwerking met Natuurmonumenten verbond de zorg voor de particuliere buitenplaats met die voor het omliggende landschap.
Sinds 2020
De familie Lurvink
Zorg voor de toekomst.
Sinds 2020 is de familie Lurvink eigenaar van Historische Buitenplaats Landgoed Het Hakenberg. Het behoud van gebouwen, landschap en cultuurhistorisch erfgoed staat daarbij voorop.
Vandaag gaat de zorg voor het historische landschap samen met het dagelijkse buitenleven. De boomgaard, bijenvolken, moestuin en Engelse Victoriaanse kas geven ieder seizoen een eigen ritme. Rondom de villa brengen de stinzenplanten in het voorjaar kleur onder de oude bomen.
Zo blijft Het Hakenberg een buitenplaats waar geschiedenis wordt bewaard en waar tegelijk wordt gewoond, gewerkt en genoten van het Twentse landschap.

De familie Lurvink op Het Hakenberg.
Historische Buitenplaats Landgoed Het Hakenberg
Bronnen & beeldverantwoording
- B.H. Slicher van Bath, Mensch en land in de Middeleeuwen: ‘Hakenberch, erf 1440 (MLu. 4)’.
- Historisch erfregister, p. 16, nr. 63: Hackenberch, de vrouw van Reede en de vermelding uit 1602.
- Johannes Apollonius Ort, Oldenzaal tijdens de Salische Franken (1901). De sagen en de verklaring met Wodan behoren tot de overlevering.
- Historische beschrijvingen en het herstelplan 2012–2016 uit het websitearchief van de buitenplaats.
- Landschap Overijssel · Het ontstaan van stuwwallen ↗
- Meer over de theekoepel →
De oogstfoto uit 1948 is van Willem Hendrik Dingeldein; de toelichting op het roggestro is gebaseerd op het bijschrift in Oale Groond. De luchtfoto uit 1933 is gemaakt door KLM. De reliëfafbeelding is aangeleverd door de eigenaar en geeft de hoogteverschillen sterk uitvergroot weer.
